Malazgirt, bir “kapının açılması” değil, zaten aralanmış bir tarihin nihai dönüşümüdür.
Attaleiates’in gözünden bakıldığında Malazgirt, yalnızca bir savaş değil, iki uygarlığın karşılaşmasıdır. Bizans çöküşe sürüklenirken, Anadolu’da yeni bir medeniyet filizlenmiştir. Alparslan ise bu dönüşümün hem fatihi hem de barış mimarıdır.
Bölüm 1 – Malazgirt’i Yanlış Anlayanlar ve Attaleiates’in Objektif Bakışı
Malazgirt Meydan Muharebesi denince hemen herkesin aklına ilk olarak “Anadolu’nun kapıları Türklere açılmıştır.” cümlesi gelir. Peki ya bu önemli savaşta neler yaşandı? Gelin, bir de olanları savaşı bizzat yaşamış ve orada yaşanan her şeyi günü gününe kaydetmiş olan tarihçi Michael Attaleiates’in gözünden seyredelim.
Savaşı bizzat yaşayan tarihçi Michael Attaleiates’in gözünden: Malazgirt Meydan Muharebesi.
Ancak başlamadan önce yanlış bilinen, bazısı da külliyen uydurma olan birtakım noktalara biraz değinmem gerekiyor. Malazgirt Savaşı konusundaki en büyük yanlışlardan biri, Malazgirt’te kazanılan zaferin Anadolu’nun kapılarını Türklere açmış olduğudur. Malazgirt’ten önce Anadolu ve Rumeli’de çeşitli dinlere mensup Türk boyları yaşamaktaydı. Hem Türk soyundan olan gayrimüslim Uz ve Peçenekler Bizans ordusunda paralı askerlik yapıyordu, hem de Türkler Anadolu’nun içlerine kadar gidip ta Kayseri’ye, Niksar’a kadar akınlar düzenliyordu. Anadolu’da bir varlıkları, üsleri olmasa o kadar içerilere akınlar yapmaları lojistik bakımdan mümkün olamazdı. (Haritayı açıp bakalım bu noktada: Malazgirt nere, Niksar, Kayseri nere…)
Diğer bir yanlış ya da daha münasip bir tabirle İslamcı/şovenist uydurması ise, Alparslan ve akıncılarının yaradana sığınıp Anadolu’yu fethetmek için hücum yaptığı efsanesidir. Oysa Alparslan başta hiç savaşmak istemiyor, barış anlaşması yapmak için Diogenes’e elçiler yolluyor. Savaşa girmemek için alabildiğine uğraşıyor, hatta Bizans’ın lehine olacak bir anlaşma teklif ediyor. Ancak Diogenes bir türlü barış anlaşmasına yanaşmıyor. Bir ara tam kabul edecek gibi oluyor ama üzerindeki muazzam politik baskılardan dolayı son anda vazgeçiyor. Ayrıyeten Alparslan’ın asıl niyeti, büyük zenginlik barındıran Suriye ile Mısır’ı zaptetmek ve kendisine rakip olan Fatımi hanedanını ortadan kaldırmak; Bizans İmparatorluğu ile bir husumeti yok. Ki Alparslan savaşı kazandıktan sonra Bizans’tan toprak ve vergi talebinde bile bulunmuyor.
Yine başka bir yanlış, Türklerle Bizans’ın kanlı bıçaklı düşman olduğudur. Orası da öyle değil. Malazgirt’ten sonra Türkler Anadolu’ya iyice yerleşip devlet kuruyor, ama arada sırada Bizans sarayındakilerle politik olarak iş birliği yapıyorlar. Bizanslıların lejyoner isyanlarını bastırmasına yardım ediyorlar, hatta destek için asker bile yolluyorlar. Konstantinopolis’te taht kavgasına girişen sülaleler arasında işlerine gelenin tarafını tutarak müdahil oluyorlar. Düşmandan ziyade müttefik ilişkisi var aralarında. Öyle “tu kaka kahpe Bizans, pis kefereler” değil yani olay.
Bunlara ek olarak, savaşın Bizans tarafından kaybedilmesinin nedenlerine dair ortada bir sürü yalan yanlış şehir efsaneleri var. Bir takım at gözlüklü şovenist tarihçiler, Bizans ordusunda lejyoner olarak bulunan Türk boylarından Uz ve Peçeneklerin taraf değiştirip Türklerin tarafına geçmesini — ki bunların ne oranlarda taraf değiştirdiği son derece tartışmalıdır — ve Diogenes’in Turan taktiğini yemesini öne sürüyor. Kürtçüler ise savaşın Kürtlerin yardımıyla kazanıldığını iddia ediyor ki bunlar hiç öyle değil, alakası bile yok.
Son olarak da Türk-İslam sentezcisi şovenist tayfa, Alparslan’ın Bizans ordusunu yok ettiğini, tamamen dağıttığını iddia eder ki bu da külliyen yalan. Bizans ordusunun çok küçük bir kısmı tarumar ediliyor; asıl büyük kısmına bir şey olmuyor, sağ salim başkente dönüyorlar.
Şunu da söylemezsem olmaz: Attaleiates’in Historiası başta olmak üzere Bizans kronikleri, düşman tarafının gözünden yazılmış olmasına rağmen hem Malazgirt’i hem de ondan önceki seferleri son derece objektif bir şekilde, gayet detaylı olarak aktarır. Bizim şovenistler ve Türk-İslam sentezcileri Bizanslılara bir sürü bok atıp Diogenes’i itin götüne sokar ve bütün olayları aslı astarı olmayan şehir efsaneleriyle bezeyerek anlatır, ama Attaleiates yeri geldiğinde Sezar’ın hakkını Sezar’a veriyor. Alparslan’ın liderliğini ve gösterdiği yüce gönüllülüğü alabildiğine methediyor, yenilgiden sonra “pis barbar Türkler” edebiyatı yapmak yerine Bizans tarafının yaptığı hataları, hıyanetleri en ağır şekilde eleştiriyor. “Pis gavurlar”, “melun kefereler” edebiyatı yapan bizim tarihçilerin sığlığından ve hamasetinden fevkalade utandım bunu okurken. Olaya bilimsel yaklaşan yeni nesil tarihçileri elbette ki tenzih ederim.
Attaleiates savaşa giden yolu gayet güzel özetliyor. Alparslan Halep’i aldıktan sonra Halep Emirine, yani Arap Emiri’nin kendisine katılmasını, aksi takdirde şehri zorla ele geçireceğini söylüyor. Halep Emiri bu teklifi reddediyor. Bunun üzerine Alparslan Halep’i kuşatıyor, ama daha sonra Bizans İmparatoru Romanos Diogenes’in büyük bir orduyla üzerine yürümekte olduğunu öğrenince kuşatmayı kaldırıyor, Suriye’ye doğru yöneliyor.
Alparslan, Bizans ordusunun gücünü bildiğinden dolayı doğrudan savaşmak istemiyor, bu yüzden Diogenes’e elçi göndererek barış teklif ediyor. Fakat Diogenes, “Siz bu topraklarda çok fazla ilerlediniz. Ya bu topraklardan çekilirsiniz ya da savaşırız.” diyerek teklifi reddediyor. Bunun üzerine Alparslan, ordusunu geri çekip savunma pozisyonuna geçiyor. Bu sırada Diogenes’in ordusunda moral bozukluğu baş gösteriyor; çünkü sefer çok uzun sürmüş, lojistik zorluklar artmış, askerler yorgun düşmüştür. Ayrıca Bizans ordusunun içinde ciddi bir hizipçilik vardır: Bir yanda Diogenes’in destekçileri, diğer yanda da saraydaki muhalif hizipler.
Romanos Diogenes, imparatorluk tahtında sağlam bir konumda değildir. Bizans aristokrasisinin önemli ailelerinden Doukas Hanedanı, Diogenes’in iktidarına düşmandır. Savaş sırasında bu düşmanlık açık ihanete dönüşür. Savaş alanında Diogenes’in komutasındaki birliklerin bir kısmı, Doukas taraftarlarının ihanetiyle geri çekilir. Bu da Bizans ordusunun düzenini tamamen bozar ve sonucu belirler. Attaleiates’in de belirttiği üzere, bu ihanet olmasa savaşın sonucu belki de bambaşka olacaktı.
Savaş günü geldiğinde Alparslan ordusunu klasik “hilal taktiği” dediğimiz biçimde konuşlandırır. Bu taktik Türklerin Orta Asya’dan beri kullandığı bir savaş düzenidir. Önce sahte bir geri çekilme yapılır, ardından düşman ordu dağılıp kovalamaya başlayınca kanatlardan kuşatılarak merkezde sıkıştırılır. Attaleiates bu durumu son derece net bir şekilde aktarır ve Diogenes’in bu taktiğe kandığını, düzenini kaybettiğini açıkça yazar. Bizans ordusunun öncü birlikleri fazla açıldığında Türk süvarileri kanatlardan dolanarak arkadan saldırıya geçer. Böylece Bizans ordusu iki ateş arasında kalır. Bu sırada Bizans ordusunun arka hatları hâlâ düzenini korumaktadır, fakat ihanet olayı tam da bu noktada patlak verir. Geri hattaki birliklerin bir kısmı savaş meydanını terk eder.
Sonuç olarak Bizans ordusu darmadağın olur, imparator Diogenes de esir düşer. Ancak bu esir düşme olayı da halk arasında anlatıldığı gibi bir “yok etme” sahnesi değildir. Attaleiates’in ifadesine göre Alparslan, Diogenes’e gayet saygılı davranmış, onu bir hükümdara yaraşır biçimde ağırlamış, hatta serbest bırakmıştır. Bu da Alparslan’ın büyüklüğünü gösteren bir tutumdur. Bizim tarihçilerimizin anlattığı gibi “Bizans ordusu yok edildi, imparator zincirlere vuruldu” hikâyeleri tamamen sonradan uydurmadır.
Alparslan, Diogenes’le yaptığı anlaşma gereği Bizans’tan toprak ya da haraç istememiş, yalnızca barış sözü almıştır. Ancak Diogenes başkente döndüğünde Doukas ailesi tarafından tahttan indirilir, gözlerine mil çekilir ve kısa süre sonra ölür. Böylece Malazgirt’te kurulan diplomatik denge tamamen bozulur.
Attaleiates, eserinin ilerleyen kısımlarında Malazgirt yenilgisinden sonra Bizans’ın içine düştüğü siyasi karmaşayı da anlatır. İmparatorluk hem dış düşmanlarla hem de iç isyanlarla boğuşur. Bu karmaşa, Anadolu’nun savunmasız kalmasına yol açar. Türkler artık kalıcı olarak Anadolu’ya yerleşmeye başlar, Bizans ise eski gücünü bir daha toparlayamaz.
Bölüm 3- Alparslan’ın Asaleti ve Malazgirt Sonrası Bizans’ın Çöküşü
Attaleiates’in anlatımında Alparslan’ın Diogenes’e davranışı özellikle dikkat çekicidir. Savaştan sonra Alparslan, Bizans İmparatoru’nu bir çadırda kabul eder. Rivayet odur ki Alparslan, Diogenes’in huzuruna girmeden önce sade bir elbise giymiş, tahtına değil bir minderin üzerine oturmuştur. Bu tavır, hem tevazu hem de asalet göstergesidir. Attaleiates bu sahneyi aktarırken Alparslan’ı son derece saygıdeğer bir hükümdar olarak tasvir eder. Onun kibirli bir fatih değil, akıllı bir devlet adamı olduğunu vurgular.
Bu sahneye dair anlatılan bir diğer ayrıntı da Alparslan’ın Diogenes’e söylediği şu sözlerdir:
“Benim elimde esir olarak bulunman, kaderin bir cilvesidir. Eğer ben galip gelseydim sen bana ne yapardın?”
Diogenes ise şu şekilde cevap verir: “Belki seni öldürürdüm ya da Konstantinopolis sokaklarında teşhir ederdim.”
Alparslan bunun üzerine, “Benim hakkımda böyle mi düşünüyorsun? Hayır, ben seni öldürmeyeceğim. Aksine, sana zarar vermeyeceğim. Çünkü sen bir imparator, ben de bir hükümdarım.” der.
Attaleiates bu diyaloğu naklederken, Alparslan’ın büyüklüğüne hayranlığını gizlemez. Bir Bizanslı olarak yenilginin utancını yaşasa da, Türk hükümdarının karakterindeki asaleti teslim eder. Bu, Bizans tarih yazımında nadir rastlanan bir objektiflik örneğidir.
Yine aynı eserde Attaleiates, Malazgirt Savaşı’ndan sonra Bizans ordusundaki askerlerin moral bozukluğuna, halkın içinde yayılan korkuya ve saray entrikalarının nasıl hızla imparatorluğu çöküşe sürüklediğine değinir. Bizans’ta Diogenes’in yenilgisi, “Tanrı’nın gazabı” olarak yorumlanmış; bazı din adamları, ordunun yenilgisini halkın günahlarına ve imparatorun kibirine bağlamıştır. Ancak Attaleiates bu tür dinsel açıklamaları reddeder; o, yenilginin sebebini doğrudan ihanet, yanlış strateji ve iç çekişmelerde görür.
Burada önemli bir nokta var: Bizdeki birçok tarihçi, Malazgirt’in “biz kazandık, onlar yok oldu” şeklinde siyah-beyaz bir anlatımını yapar. Oysa Attaleiates’in metninde her iki tarafın da insanî yönü, korkuları ve hataları vardır. Alparslan’ın başarıya ulaşmasında askeri zekânın yanı sıra, karşı tarafın çözülmüş yapısının büyük payı vardır.
Attaleiates ayrıca Türklerin savaş disiplinine ve süvari birliklerinin çevikliğine övgüler yağdırır. Onlara “ok gibi uçan atlılar” der. Türklerin savaş meydanında gösterdiği organize hareket kabiliyetinin Bizans ordusunda bulunmadığını özellikle vurgular. Hatta bazı bölümlerde, Türklerin savaş düzenini “doğanın bir gücü gibi akan” bir sistem olarak betimler. Bu anlatım, onun yalnızca bir tarihçi değil, aynı zamanda olayların estetik yönünü görebilen bir gözlemci olduğunu gösterir.
Malazgirt sonrası Bizans kaynaklarında görülen en ilginç şey, Türklerin “barbar” olarak değil, “yeni güç” olarak tanımlanmaya başlanmasıdır. Yani Bizans artık Türkleri geçici bir tehlike değil, kalıcı bir unsur olarak görmeye başlar. Bu da Anadolu’nun gelecekteki etnik ve kültürel yapısının değişeceğinin bir işaretidir.
Bölüm 4 -Malazgirt’in Dersleri: İç Çatışmalar, Liderlik ve Tarihin Gerçek Yüzü
Attaleiates, eserinin sonunda Malazgirt yenilgisinden alınması gereken dersleri de sıralar. Ona göre, bir imparatorluğun en büyük düşmanı dışarıdan gelen ordular değil, içerideki bölünmüşlüktür. Diogenes’in yenilgisinin temel sebebi, ordu içindeki hiziplerin birbirine düşmesi ve devletin çıkarından çok kendi ailelerinin menfaatini düşünmeleridir. Attaleiates, bu durumu “Biz kendi içimizde yıkıldık, düşman sadece son darbeyi vurdu.” sözleriyle özetler.
Bu ifade, tarihin bir özeti gibidir. Malazgirt, yalnızca bir meydan savaşı değil, iki farklı siyasî anlayışın çarpışmasıdır. Bir tarafta merkezi otoriteyi koruyamayan, saray entrikalarıyla çürümüş bir imparatorluk; diğer tarafta ise güçlü bir lidere ve sadık bir orduya sahip, inançla hareket eden bir yapı vardır. Bu fark, sonucu belirlemiştir.
Attaleiates, Türkleri “barbar” olarak nitelendiren çağdaşlarının aksine, onların disiplinine, birlik duygusuna ve liderlerine duydukları saygıya hayranlık duyar. Alparslan’ın davranışlarını “kralların meziyeti” olarak över. Bu yönüyle Attaleiates, tarafsız bir tarih yazımının erken örneklerinden birini sunar. Düşmanını küçümsemek yerine anlamaya çalışır.
Bu noktada bir parantez açmak gerekir: Bizdeki tarih anlatısında Malazgirt, çoğu zaman ideolojik bir sembole dönüştürülmüştür. “Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı.” klişesi, olayın tarihsel derinliğini gölgede bırakır. Oysa kapı zaten aralıktı. Malazgirt, o aralığın tamamen açıldığı andır sadece. Türklerin Anadolu’ya girişi bir fetih değil, bir yerleşim sürecidir. Bu fark, tarih bilinci açısından son derece önemlidir.
Ayrıca, Attaleiates’in eseri Historia, modern tarihçilik açısından da çok değerlidir. Çünkü o, olayı yalnızca Bizans açısından değil, insanlık tarihi açısından da ele alır. Düşmanına bile hakkını teslim etmekten çekinmez. Bizim bazı milliyetçi tarihçilerin aksine, o ne duygusal bir hamaset üretir ne de düşmanı şeytanlaştırır. Bu nedenle, Attaleiates’in anlatısı, bugün hâlâ tarih yazımında örnek alınması gereken bir metindir.
Sonuç olarak Malazgirt, “bir zafer”den çok “bir dönüm noktası”dır. Bu savaş, Anadolu’nun kaderini değiştirmiştir ama bu değişim, tek bir ok, tek bir kılıç darbesiyle olmamıştır. Arkasında politik dengeler, ihanetler, stratejiler ve diplomasi vardır. Alparslan’ın büyüklüğü de tam burada yatar: O, kazandığı zaferi intikama değil, barışa çevirmiştir.
Ne yazık ki, günümüz tarih anlatısında bu incelikler pek görülmez. Malazgirt, çoğu zaman sloganlara indirgenir. Oysa Attaleiates’in gözünden bakınca, Malazgirt yalnızca bir savaş değil, iki uygarlığın karşılaşmasıdır. Bir imparatorluğun çöküşüyle birlikte yeni bir dünyanın doğuşudur.
