Kıbrıs, tarih boyunca birçok medeniyetin egemenliğine girmiş; stratejik konumu nedeniyle uğruna savaşlar verilmiş bir ada… Osmanlı’dan İngiliz sömürgeciliğine, ENOSİS hayallerinden 1974 Barış Harekâtı’na uzanan bu tarihî yolculuk, Türk milletinin Kıbrıs’taki varlık mücadelesini gözler önüne seriyor.
Kıbrıs, Anadolu Yarımadası’na yapışık bir bölge iken, III. Jeolojik Dönem ortalarında ortaya çıkan çöküntüler sonucunda Anadolu’dan kopmuş ve bir ada halini almıştır.
Adanın M.Ö. 5000 yılından beri insanların yaşadığı bir toprak parçası olduğu, Cilâlı Taş ve Tunç Devirlerine ait buluntulardan anlaşılmaktadır.
Adanın tarihsel evreleri şu şekildedir:
M.Ö. 1450-1320: Mısırlılar
M.Ö. 1320-1265: Hititler
M.Ö. 1265-1000: Yeniden Mısırlılar
M.Ö. 1000-709: Finikeliler
M.Ö. 709-669: Asurlular
M.Ö. 669-588: Bağımsız Krallıklar
M.Ö. 588-525: Mısırlılar
M.Ö. 525-333: Persler (İranlılar)
M.Ö. 333-301: Makedonlar
M.Ö. 301-59: Ptolemaioslar (yeniden Mısırlılar)
M.Ö. 59 – M.S. 395: Romalılar
395-1191: Bizanslılar
1191-1192: Haçlı Şövalyeleri
1192-1489: Lüzinyanlar
1489-1570: Venedikliler
1571’de Kıbrıs tamamen Osmanlı yönetimine geçmiştir. 1878 yılına kadar bir Türk adası olarak oldukça sakin bir dönem yaşamıştır.
Kıbrıs’ın İngiltere’ye Geçiş Süreci
1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda yenilen Osmanlı Devleti, Ayastefanos (Yeşilköy) Antlaşması ile Balkanlarda büyük toprak kaybına uğramış; Batum, Kars, Ardahan ve Doğubayazıt bölgelerini Rusya’ya bırakmıştır.
Bu durumdan rahatsız olan İngiltere ve Avusturya, Rusya’ya baskı yaparak Berlin Antlaşması‘nın imzalanmasını sağlamışlardır. Ancak Rusya’nın Kars Yaylası gibi stratejik bölgeleri alması, İngiltere’yi Akdeniz’deki çıkarlarını koruma yolunda harekete geçirmiştir.
İngiltere, Osmanlı’ya verdiği 48 saatlik bir ültimatomla Kıbrıs’ın yönetiminin kendisine bırakılmasını istemiştir. Osmanlı Devleti, bu tehdide direnememiş ve 25 Mayıs 1878’de İngiltere’nin teklifine boyun eğmiştir.
4 Haziran 1878’de İstanbul’da imzalanan antlaşmaya göre:
Rusya, Doğu Anadolu’daki topraklardan vazgeçerse İngiltere Kıbrıs’ı boşaltacaktı.
Ancak bu vaat hiçbir zaman gerçekleşmedi.
İngiltere, Kıbrıs’ı sömürge haline getirme planından vazgeçmedi.
1923 Lozan Antlaşması ile bu durum resmen kabul edildi ve Kıbrıs, İngiltere’nin sömürgesi oldu.
Nüfus Değişimi ve Rumların Hakimiyeti
1925’ten sonra Kıbrıs’ta:
51.339 Türk
244.887 Rum
4.489 yabancı
yaşamaktaydı.
Zamanla bu oran Türklerin aleyhine bozuldu. 1980 yılında Rum nüfusu 448.861’e ulaşırken, Türk nüfusu yalnızca 105.494’tü. İngiltere’nin Rumları desteklemesi, Türklerin yönetilen konumuna düşmesi, ekonomik zorluklar ve göçler bu değişimi hızlandırmıştır.
ENOSİS Hareketi ve Türk Direnişi
Rumlar, Ada’nın Yunanistan’a katılmasını hedefleyen ENOSİS hareketini desteklemekteydiler. 1931’de Rum ayaklanmasında İngiliz bayrağı indirilip yerine Yunan bayrağı çekilmişti.
1951 yılında Yunan Başbakanı Sofokles Venizelos, Kıbrıs’ın Yunanistan’a katılması gerektiğini açıkça beyan etti.
Bu durum, Türkiye için kabul edilemezdi. Çünkü:
Kıbrıs Anadolu’nun güneyinden kuşatılması anlamına geliyordu.
Jeopolitik ve askeri açıdan stratejik bir konumdaydı.
Rumlar EOKA, Türkler ise Volkan adlı örgütlerle mücadeleye giriştiler.
Bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti’nin Kuruluşu (1960)
Zürih ve Londra Antlaşmaları ile:
Kıbrıs’ta Rum ve Türklerin ortak yöneteceği bir Cumhuriyet kurulması kararlaştırıldı.
16 Ağustos 1960’ta Kıbrıs Cumhuriyeti kuruldu.
Türkiye, Yunanistan ve İngiltere, garantör devlet olarak Ada’nın bağımsızlığını ve anayasal düzenini korumayı taahhüt ettiler.
Ancak Rumlar anayasaya uymadı ve ENOSİS hedefinden vazgeçmedi. EOKA militanları, özellikle 23-25 Aralık 1963’te Türklere karşı vahşi saldırılar gerçekleştirdi. Kadın, çocuk, yaşlı demeden Türkler katledildi.
1974 Barış Harekâtı
Yunanistan’daki askeri cunta, Kıbrıs’ta ENOSİS’i gerçekleştirmek üzere darbe yaptı. EOKA militanı Nikos Sampson, “Kıbrıs Helen Cumhuriyeti”ni ilan etti. Bu gelişme üzerine Türkiye, 20 Temmuz 1974’te Barış Harekâtını başlattı. Harekât sonucunda:
Ada’daki Türk halkı kurtarıldı.
Yunanistan’ın Megali İdea planı boşa çıkarıldı.
Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nin Kuruluşu
13 Şubat 1975’te Kıbrıs Türk Federe Devleti ilan edildi. Uzun süren müzakerelerin ardından Rum tarafının uzlaşmaz tutumu sebebiyle, 15 Kasım 1983’te bağımsız Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ilan edilmiştir.
