Osmanlı Devleti Yüzyılın başında çok zor günler yaşıyordu.
Bir tarata Emperyalist güçlerin emelleri diğer yanda yüzlerce yıldır etle tırnak olmuş Müslümanların emperyalist politikalara çanak tutmaları.
İşte bu yazı dizimizde bunları siz okuyucularımızla tarihe not düşme adına paylaşıyorum.
Osmanlı uyruğundaki gayrimüslim etnik ve dini unsurların milli devletlerini kurmak amacıyla isyan
ettiği XIX. yüzyılda, Müslüman Araplar Türklerle birlikte yaşamaktan yana tavır takınmışlar, siyasi
geleceklerini Osmanlı Devleti ile birlikte tasavvur etmişlerdir. XX. yüzyıl başlarında, merkeziyetçi bir
yönetimi savunan İttihat ve Terakki Cemiyeti ile birlikte hareket eden Arap aydın ve liderler olduğu gibi
adem-i merkeziyeti savunanlar da olmuştur. Ancak İktidara geldikten sonra Jön Türklerin Türk
milliyetçiliğine meyletmesi üzerine Arap yazar ve düşünürler arasında yerinden yönetim ve bağımsızlık
modellerini gündeme getirenler ortaya çıkmıştır. Birinci Dünya Savaşı başladıktan sonra Osmanlı Devleti ile
birlikte hareket eden Arapların sayısı çok olmakla birlikte Arabistan, Mısır ve Suriye’de milliyetçi ve
ayrılıkçı Arap yazar ve düşünürler cemiyetler kurarak taraftarlarını örgütlemeye başlamışlardır. Savaş
sırasında IV. Ordu Komutanı Cemal Paşa, Suriye’de, ilk olarak Arap ayrılıkçı hareketleriyle uzlaşmaya
çalışmışsa da başarılı olamamış ve milliyetçi liderleri ortadan kaldırmaya karar vermiştir. Cemal Paşa’nın
emriyle yakalanarak Aliye Divan-ı Harbi Örfisine sevk edilenlerden otuz dört (34) kişi, Cemal Paşa’nın
baskısıyla ölüm cezasına çarptırılmış ve idam edilmiştir. Cemal Paşa’nın milliyetçi Arap liderleri
cezalandırarak asayişi sağladığı ve Arpların isyan etmesini engellediğini savunan bilim insanları olduğu gibi,
bu idamların Şerif Hüseyin isyanına zemin hazırladığını iddia edenler de vardır. Bu çalışmada, Aliye Divan-ı
Harbi Örfisince icra edilen idamların, Osmanlı Devleti’ne karşı Birinci Dünya savaşı sırasında çıkan Arap
isyanına etkisi tartışılmıştır.
Yavuz Sultan Selim’in Suriye ve Mısır seferleri neticesinde Osmanlı egemenliğine giren
Araplar, milli isyanların görüldüğü XIX. yüzyıla kadar devlete ve hilafete bağlı olarak yaşadılar.
Milliyetçiliğin ayrılıkçı etkilerinin görüldüğü ilk dönemlerde çoğunluğu Müslüman olan Araplar,
gayrimüslim azınlıklardan faklı olarak devletin her kademesinde görev alabilmekteydiler. Ülkenin
her köşesinde Arap asıllı mülkî ve askerî idareciler görmek mümkündü. Yönetimin halka açıldığı
Meşrutiyet döneminde Arapların yaşadığı vilayetler Mebusan Meclisi’ne gönderdikleri mebuslar
vasıtasıyla temsil edilmiştir.
Milliyetçilik düşüncesi ilk olarak Suriye ve Mısır’da gayrimüslim Araplar arasında yayılmaya
başlamıştır.
Ortadoğu’daki çıkarlarını Hristiyan nüfus üzerinden elde etmeye çalışan Batılı büyük
devletler, XIX. yüzyıl başlarından itibaren misyonerlik faaliyetlerini yoğunlaştırmışlardır. Özellikle
İngilizlerin desteklediği Amerikan Protestanları, Fransız Cizvitlerinin Suriye ve Lübnan’da
açtıkları misyoner okulları ile Rusların Kudüs’teki Rum Ortodoks Kilisesi bölgedeki Hristiyan
ahali üzerinde etkili olmuşlar, Arap geçmişi ve kültürel mirasından haberdar bir nesil
yetiştirmişlerdir. Aldıkları eğitimin bir sonucu olarak milliyetçilik düşüncesini benimseyen
Hristiyan Arap gençler, milliyetçiliğin tüm Araplar arasında yayılmasında önemli roller aldılar.
Suriye’deki misyoner okulları sayesinde okur-yazar, aydın ve düşünür sayısının artması Suriye ve
Mısır’da Arapça gazete ve dergiler neşredilmesine imkân sağladı. Arap milliyetçi yazar ve
düşünürler matbuat yoluyla kamuoyunu etkilemeye başladılar. Mısır’ın İngilizler tarafından işgali
de Arap milliyetçiliğinin yayılışı için uygun zemin hazırladı. Hristiyan Arapların etkisiyle
Müslüman Araplar arasında zamanla milli duygular yayılmaya başladı. Bu süreçte milliyetçi
Müslüman Araplar, devleti Batı karşısında güçlü kılabilmek için yapılan yenilikleri destklerken,
milliyetçi Hristiyan Araplar ise Avrupalı hamilerine dayanarak bağımsızlık hülyası peşinde
koşmuşlardır. Bu gayelerine ulaşmak için çeşitli dernek ve cemiyetler kurmuşlardır.
Milliyetçi Arap ayrılıkçılar II. Abdülhamid döneminde, Suriye, Mısır ve Avrupa’da kurdukları
çeşitli dernek, cemiyet ve yayınlar vasıtasıyla Suriye ve Irak’ın Türk egemenliğinden kurtulması
için propaganda yaparken, devletin takip ettiği İslam Birliği siyasetinin etkisinde kalan Müslüman
Araplar devletin birliğinden yana tavır takınmışlardır. Siyasi etkinliklerini Jön Türk hareketi olarak
bilinen İttihat ve Terakki Cemiyeti içerisinde yürüten Araplar, İkinci Meşrutiyetin ilanından sonra
ise mecliste yeteri kadar temsil edilmediklerini ileri sürerek rahatsızlıklarını dile getirmişlerdir.
İttihatçıların iktidara gelişinden sonra, özellikle Balkan Savaşlarının etkisiyle, Turancılık ve
Pantürkizm düşüncesinin parti içinde yüksek sesle dile getirilmesi Arap aydınlarca asimilasyon ve
Türkleştirme olarak algılanmıştır.
Bu arada Türk düşmanlığının Araplar arasında XX. yüzyıl
başlarında revaç bulduğunu ve ayrılıkçıları motive ettiğini belirtmekte yarar vardır.
Milliyetçiliği ön plana çıkaran Arap aydınlar reform ve otonomi isteklerine olumlu cevap alamayınca bağımsızlık
talebinde bulunmaya başlamışlardır. İstanbul, Suriye, Beyrut, Lübnan, Irak, Kahire ve Paris’te
kurdukları dernekler üzerinden Arap dili ve kültürünün gelişimi, Arap vilayetlerinin adem-i
merkeziyetle idaresi veya Avusturya-Macaristan gibi ikili bir yönetimin tesisi için çalışmaya
başlamışlardır. Paris’te, 1913’te, toplanan Arap Kongresi’nde bazı reformların yapılması şartıyla
Türklerle birlikte yaşamaktan yana karar alınmış ise de, İttihatçılar bu karara itibar etmemişlerdir.
Bu sırada bazı Arap mebuslar ve düşünürler, merkezî bir Türk idaresi altında yaşamaktansa,
adem-i merkeziyetçi bir yönetim tarzını tercih edeceklerini dile getirmeye başladılar. Bu amaçla,
İstanbul, Paris, Kahire, Beyrut, Lübnan ve Arapların çoğunlukta olduğu şehirlerde kurdukları
cemiyet ve dernekler vasıtasıyla propagandalarına hız verdiler. İha ül-Arabî, El-Müntedi ül-Edebi,
Kaftaniyye, El-Ahd, Cemiyetü’s-Suriyye el-Arabiyye, En-Nuhzatü’l-Lübnaniyye, Cemiyet-i
Islahiyye ve El-Lâ-Merkeziye bu cemiyetlerin en önemlileridir1.
Birinci Dünya Savaşı’nın başladığı sıralarda Arapların yaşadığı topraklar Osmanlı sınırları
dâhilinde olduğu gibi, Araplar da Osmanlı Devleti ile birlikte hareket etmekteydiler. Ancak adem-i
merkeziyetçi ve ayrılıkçı düşünceleri savunan yazar, düşünür ve liderler fikirlerini dile getirmeye
devam etmekteydi. Savaş sırasında Arapların yaşadığı coğrafyanın büyük bir kısmı savaş alanı
oldu. Osmanlıların Almanlarla birlikte gerçekleştirdiği Kanal Harekâtının başarısızlıkla
sonuçlanması sonrasında bölge İngiliz ve Fransız ordularının hedefi haline geldi. Osmanlılar ve
İtilaf Devletleri arasında meydana gelen çatışmaların çoğu Suriye, Filistin ve Irak bölgelerinde
gerçekleşti. Bu sırada halkın çoğunluğu devletin yanında yer alırken ayrılıktan yana olanlar da
seslerini yükseltmeye başladılar. Emellerini gerçekleştirmek isteyen İngiliz ve Fransızlar Araplarla
işbirliği yaparak bağımsız bir Arap devleti kurma emelinde olan Şerif Hüseyin’i isyana teşvik
ettiler. Hicaz merkezli bir Arap imparatorluğu kurmaya çalışan Şerif Hüseyin ve oğulları, Avrupalı
büyük devletlerin desteğini elde etme fırsatını kaçırmamışlardır11. İngiltere’nin desteğiyle amacına
ulaşacağına inanan Şerif Hüseyin, Osmanlıların yanındaymış gibi görünürken, aslında İngilizlerin
uygun bulduğu bir tarihte isyan başlatmak için hazırlık yapmaktaydı.
Nitekim Şerif Hüseyin’in başlattığı isyan, Osmanlı ordusunun bölgedeki yenilgisinde önemli etkenlerden biri olmuştur1.
Yarın: 2. Bölüm ‘Cemal Paşa’nın IV. Ordu Komutanlığı ve Araplarla İlişkileri’
