Gazeteci Yaşar Gören’in üç ciltlik “Bir Gazetecinin Kaleminden Belgelerle Yakın Tarihimiz – Enver ve Mustafa Kemal’in Kitabı (1908–1938)” adlı eseri, ilk bakışta “belgelerle yazılmış cesur bir tarih” izlenimi verse de, derinlemesine incelendiğinde belgelerden çok ideolojik duygularla örülmüş bir metin olarak karşımıza çıkıyor.
Belgeler Konuşmaz, Belgeleri Konuşturan Konuşur
Yaşar Gören’in üç ciltlik serisi, “belgeler konuşuyor” mottosuyla sunulmuş olsa da, aslında belgelerden çok yazarın yorumları konuşmaktadır.
Tarih, duygularla değil, disiplinle yazılır.
Ancak Gören’in eserinde tarihsel gerçeklik, bir gazetecinin polemik tutkusuyla harmanlanmış; Enver Paşa romantizmi ile Mustafa Kemal eleştirisi iç içe geçmiştir. Bu durum, kitabı tarihî bir kaynak olmaktan çıkarıp, ideolojik bir hesaplaşma manifestosuna dönüştürmektedir.
1. Enver ve Mustafa Kemal: Gerçek mi, Kurgusal Karşıtlık mı?
Yaşar Gören, Enver Paşa’yı “Batı’ya direnen millî kahraman”, Mustafa Kemal’i ise “Batıcı bir iktidar adamı” olarak resmeder.
Bu karşıtlık, ne Osmanlı arşiv belgelerinde ne de çağdaş araştırmalarda bu keskinlikte görülür.
Örneğin Şevket Süreyya Aydemir’in “Makedonya’dan Orta Asya’ya Enver Paşa” ve “Tek Adam” üçlemesinde, iki lider arasındaki farklar tarihsel bağlam içinde açıklanır; biri İmparatorluk döneminin ürünü, diğeri ulus-devlet çağının temsilcisidir.
Gören ise bu tarihsel geçişi yok sayarak, meseleyi kişisel rekabet düzeyine indirger.
Bu, tarih değil, hikâyeleştirilmiş duygusal anlatıdır.
2. Hint–Buhara Altın Yardımı: Belgelerle Değil, Söylentilerle Yazılmış Bir Bölüm
Gören’in eserinde en çok dikkat çeken iddia, Hintli Müslümanların ve Buhara Emirliği’nin Anadolu’ya gönderdiği altınların Mustafa Kemal tarafından “kayıt dışı kullanıldığı” yönündedir.
Oysa TBMM zabıtları (özellikle 1921 tarihli bütçe görüşmeleri) bu yardımların Maliye Nezareti’ne aktarıldığını açıkça gösterir.
Ayrıca bu altınların büyük bölümü, Sakarya ve Dumlupınar cephelerinde askerlere maaş olarak dağıtılmıştır.
Kısacası Gören’in iddiası, tarihî belgeyle değil, popüler dedikodu geleneğiyle beslenmiştir.
3. İstiklâl Mahkemeleri: Gerçeğin İçinde Abartı
Kitapta İstiklâl Mahkemeleri, bir “intikam aracı” gibi sunulur.
Evet, dönem şartları olağanüstüdür; bazı mahkeme kararları bugün adalet ilkeleri açısından sorgulanabilir. Ancak akademik literatür (örneğin Ahmet Demirel, “Birinci Meclis’te Muhalefet”) bu mahkemeleri, iç isyanların bastırılması ve cephe disiplini sağlanması amacıyla kurulmuş olağanüstü yargı organları olarak değerlendirir.
Gören, bu dengeyi gözetmeden, tek taraflı bir mağduriyet hikâyesi kurgular.
4. Belge mi, Belge İmajı mı?
Yaşar Gören’in kullandığı “belgeler”, çoğu zaman orijinal arşiv evrakı değil; kupürler, anılar ve dolaylı tanıklıklardır.
Bu tür belgeler tarihî değer taşır, ancak bilimsel araştırmada kaynağın derecesi önemlidir.
Belgeyi yorumdan ayırmayan her tarih anlatısı, okuru yönlendirme riski taşır.
Tarihçi değil, gazeteci refleksiyle yazan Gören, belgeyi bir kanıt değil, bir savunma aracına dönüştürür.
5. İdeolojik Çerçeve: Enverci Romantizm ve Anti-Kemalist Söylem
Eserdeki ideolojik zemin açıkça millî–İslamcı romantizme dayanır.
Enver Paşa bir “şehit-idealist” olarak, Mustafa Kemal ise “Batı’nın yönlendirdiği seküler bir figür” olarak resmedilir.
Bu bakış açısı, hem İttihatçı mirası tek boyutlu okur hem de Cumhuriyet tarihine duygusal bir cepheden yaklaşır.
Oysa tarih, sevgi ve nefretle değil, soğukkanlı analizle anlaşılır.
Bu anlamda Gören’in kitabı, bir “belge kitabı” değil, belge kılıfına girmiş bir ideolojik roman gibidir.
6. Akademik Değer ve Popüler Etki
Yaşar Gören’in çalışması, bilimsel ölçütlerle değil, popüler duyarlılıkla yazılmıştır.
Ancak bu durum eseri tamamen değersiz kılmaz.
Türkiye’de halkın tarih algısında Enver–Mustafa Kemal karşıtlığını popüler kültüre taşıyan erken örneklerden biri olması bakımından sosyolojik önem taşır.
Bir başka deyişle, bu kitap “tarihi anlatmaz”, ama “tarih algısını” yansıtır.
Tarihle Hesaplaşmak, Tarihi Yeniden Yazmak Değildir
Yaşar Gören’in üç ciltlik kitabı, belgelerle değil, inançla yazılmıştır.
Eser, tarihî gerçeği değil, yazarın kendi zihinsel dünyasındaki hesaplaşmayı anlatır.
Tarih bilimi, belgelerin sıhhatine, kaynak zincirine ve bağlama dayanır; duygulara değil.
Bu nedenle Gören’in kitabı, “yakın tarihimizin belgesi” değil, yakın tarihimizin ideolojik yankısıdır.
Tarihçiler belgelerden anlam üretir; gazeteciler anlamdan belge üretmeye kalktığında, ortaya tarih değil, inanç çıkar.
— Halil Düzenli
