Müdafaa-i Hukuk Cemiyetleri, Osmanlı Devleti’nin 30 Ekim 1918’de imzaladığı Mondros Mütarekesi sonrasında İtilaf Devletleri’nin Anadolu’yu işgale başlamaları üzerine, Anadolu ve Rumeli’nin birçok şehir ve kasabasında kurulan halk teşkilatlarıdır. Müdafaa-i Hukuk, Muhafaza-i Hukuk ve Reddi İlhak adlarıyla kurulan bu cemiyetler, milletin bağımsızlığını ve vatanın bütünlüğünü korumak amacıyla faaliyete geçmişlerdir.
Bu cemiyetlerin temel hedefi, işgallere karşı halkın direnişini örgütlemek, halk iradesini temsil edecek bir yapının temellerini atmaktı. Zamanla bu yerel cemiyetler bir çatı altında birleşerek “Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti” adını aldı ve Temsil Heyeti vasıtasıyla Türkiye Büyük Millet Meclisi kuruluncaya kadar Anadolu’da geçici hükümet işlevi gördü.
“Müdafaa-i Hukuk” yalnızca millî bir kavram değil, aynı zamanda hak ve adalet arayışının ifadesidir. Bu anlayış, Türk milletinin istiklâl ruhuna uygun bir şekilde şekillenmiştir. Müdafaa-i Hukuk hareketinin temelinde milletin varlığını, birliğini ve özgürlüğünü koruma iradesi vardır. Bu mücadele, Mustafa Kemal Paşa’nın gençlik yıllarından itibaren taşıdığı yüksek idealin halkla buluştuğu tarihsel bir yolculuktur.
Cumhuriyetin temel fikri, Mustafa Kemal’in vicdanında bir sır gibi sakladığı, Türk milletinin karakterine ve örflerine uygun bir yönetim anlayışıydı. Bu fikrin temelleri de yine Müdafaa-i Hukuk düşüncesine dayanır. Müdafaa-i Hukuk’un ruhunu oluşturan ana değerler; bağımsızlık aşkı, milletin birlik şuuru ve fedakârlık iradesidir.
İşte bu yolda atılan ilk kurumsal adımlardan biri de, 28 Mayıs 1919’da Havza’da kurulan Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’dir. Mustafa Kemal Paşa’nın 25 Mayıs 1919’da Samsun’dan Havza’ya geçişi, sadece coğrafi bir hareket değil; aynı zamanda Millî Mücadele’nin teşkilatlanması yönünde tarihi bir dönüm noktasıdır. Havza, Cumhuriyet’e giden yolda ilk kıvılcımın çakıldığı, Kurtuluş meşalesinin yakıldığı yerdir.
Mustafa Kemal Paşa, Havza’ya gelişinde kendisini karşılayan heyetle yaptığı görüşmede, Trabzon’da kurulmuş olan “Muhafaza-i Hukuk-i Milliye” ve Erzurum’da faaliyette bulunan “Vilâyet-i Şarkiye Müdafaa-i Hukuk” cemiyetlerinin belgelerini inceledikten sonra “Bu isimlerden ‘Şarkiye’ ve ‘Milliye’ kısımlarını kaldıralım, sadece Müdafaa-i Hukuk kalsın” demiştir. Böylece Havza’daki cemiyet bu adla teşkilatlanmıştır.
28 Mayıs 1919’da resmen kurulan Havza Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti’nin başkan ve yönetim kurulu üyeleri şunlardı:
Bayram (Çon) Efendi (Başkan), Saatzade İbrahim Hakkı Efendi, Hacı Alizade Osman Efendi, Hacı Mehmetzade Rıfat Efendi, Zübeyirzade Fuat Efendi, Salaruçlu Göbeçoğlu Ahmet Ağa, Dereköylü Molla Hasan Efendi, Döşemetaşlı Sait Ağa, Bavacıklı Ahmet Ağa. [1]
Mustafa Kemal Paşa, Havza’dan valiliklere, bağımsız mutasarrıflıklara ve ordu komutanlıklarına gönderdiği genelge ile İzmir’in işgalinin protesto edilmesini, büyük devletlerin temsilcilerine ve Babıâli’ye etkileyici telgraflar çekilmesini istedi. Bu genelgeyle ayrıca, orduların terhisine engel olunması, milis kuvvetlerin kurulması, Müdafaa-i Hukuk teşkilatlarının yaygınlaştırılması ve halkın uyarılması amaçlandı. Böylece işgallere karşı millî direniş ruhu ete kemiğe büründürülmüş oldu.
Havza halkı, bu çağrıya gönülden katılarak, 4250 gönüllüden oluşan atlı-tüfekli bir milis teşkilatı kurmuş ve bu güce “Serdengeçtiler” adı verilmiştir. Yine Millî Mücadele’nin ilk kitlesel tepki gösterisi olan miting, Havza’da yapılmıştır.
Havza’da Mustafa Kemal Paşa’ya destek veren ve bu teşkilatın kurulmasında büyük rol oynayan isimlerden bazıları şunlardır:
Mahmut Ağazade Bayram Efendi, Tatarağasızade Eyüp, Hacı Mustafa Efendi, Kadızade Hakkı Efendi, Saatzade İbrahim Efendi, Cebecizade İbrahim Efendi, Ali Osman Ağa, Hacı Alizade Hacı Osman Efendi, Hacı Rıfat Efendi, Zübeyirzade Fuat Bey, Salaruçlu Göbeçoğlu Ahmet Ağa, Dereköylü Molla Hasan Efendi, Döşemetaşlı Sait Ağa, Bavaycıklı Ahmet Ağa, Mahmut Ağazade Ali Rıza Efendi, Zübeyirzade Nafiz Bey, Mehmetzade Yunus Bahri, Zalzade Ahmet Refet, Mehmet Kerizade Ömer, Yusuf Sıtkı Bayram (Sıtkı Hoca), Müftü İsmail Efendi (Daniş), Otelci Ali Baba (Üstündağ), Kerizde Kazım (Anar), Cemal Gürpınar (Cemal Hoca), Başmuallim Fuat Efendi.
Millî Mücadele’nin bu ilk cesaret adımını atan, ilk teşkilatını kuran ve ilk mitingini gerçekleştiren Havza halkının ve Havzalı kahramanların hatıralarını yaşatmak, gelecek nesillere aktarmak ve bu kutlu yürüyüşteki rollerini anlatmak, tarihimize karşı bir vefa borcudur.
Mustafa Kemal Paşa’nın Havza’ya gelişinin 106. yıl dönümünü kutluyor, aziz hatıraları minnet, şükran ve rahmetle yâd ediyorum.
