Türk milletinin bağımsızlık iradesini devlet yönetiminin temel ilkesi hâline getiren Cumhuriyet, 103 yıl önce bugün ilan edildi. Anadolu’nun işgalden kurtarılmasıyla başlayan tarihi süreç, millet egemenliğine dayalı yeni bir devletin kuruluşuyla sonuçlandı.
Cumhuriyet’in ilanına uzanan yol, Mustafa Kemal Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışıyla başlayan Milli Mücadele’nin dönüm noktalarıyla şekillendi. Erzurum ve Sivas kongreleriyle örgütlenen bağımsızlık hareketi, 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla millet iradesini esas alan yeni bir yönetimin temellerini attı.
MİLLİ EGEMENLİKTEN CUMHURİYETE
Kurtuluş Savaşı’nın zaferle sonuçlanması ve Lozan Barış Antlaşması’yla Türkiye’nin bağımsızlığının uluslararası alanda tanınması, yeni devletin kuruluş sürecini hızlandırdı.
13 Ekim 1923’te Ankara’nın başkent ilan edilmesiyle siyasi merkez belirlenirken, devletin yönetim biçiminin de açıkça ortaya konulması gündeme geldi.
27 Ekim’de hükümetin kurulamaması üzerine yaşanan siyasi gelişmeler, Cumhuriyet’in ilanına giden süreci hızlandırdı.
Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim 1923 akşamı Çankaya Köşkü’nde yakın çalışma arkadaşlarıyla bir araya geldi. İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey ve diğer isimlerin katıldığı akşam yemeğinde, Türkiye’nin yönetim biçimine ilişkin tarihi kararını açıkladı.
Atatürk, o gece arkadaşlarına, “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” dedi.
Bu karar doğrultusunda Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası’nda değişiklik öngören kanun teklifini hazırladı.
CUMHURİYET MECLİS’TE İLAN EDİLDİ
29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde görüşülen anayasa değişikliği teklifi kabul edildi. Böylece “Türkiye Devleti’nin şekli hükümeti Cumhuriyet’tir” hükmü, anayasanın ilgili maddesine eklendi.
Saat 20.30’da yapılan oylamada, oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi. Meclis’te karar, “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri ve alkışlarla karşılandı.
Cumhuriyet’in ilanının ardından gerçekleştirilen seçimde Gazi Mustafa Kemal Paşa, 158 milletvekilinin oyuyla Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.
Atatürk, Meclis kürsüsünden yaptığı konuşmada yeni devletin geleceğine duyduğu güveni şu sözlerle ifade etti:
“Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.”
İsmet Paşa ilk hükümeti kurmakla görevlendirilirken, Fethi Bey TBMM Başkanlığına seçildi.
29 EKİM MİLLİ BAYRAM OLDU
Cumhuriyet’in ilanı, Ankara başta olmak üzere ülkenin dört bir yanında büyük sevinçle karşılandı. 1924 yılında kutlamaların top atışları ve etkinliklerle gerçekleştirilmesine karar verildi.
19 Nisan 1925’te kabul edilen kanunla 29 Ekim, Cumhuriyet Bayramı olarak milli bayramlar arasındaki yerini aldı.
Aradan geçen 103 yılda Türkiye Cumhuriyeti, kuruluşundan bugüne uzanan tarihi boyunca farklı dönemlerden geçti. Cumhuriyet’in temelinde yer alan bağımsızlık, milli egemenlik ve millet iradesi, 29 Ekim’in taşıdığı anlamın merkezinde yer aldı.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşlarının öncülüğünde kurulan Türkiye Cumhuriyeti, 103’üncü kuruluş yıl dönümünde bir kez daha Cumhuriyet Bayramı coşkusuyla kutlanıyor.
