Fatih Sultan Mehmed’i düşünelim… 1453’te İstanbul’u fethederek bir çağı kapatıp yeni bir çağ açan, şehri payitaht-ı cihan hâline getiren büyük hükümdar. Onun torunu Yavuz Sultan Selim ise, şairin ifadesiyle “Bu şehr-i Sitanbûl ki bî-misl ü behâdır; bir sengine yekpâre Acem mülkü fedâdır.” denilen bu eşsiz şehirde dünya haritasına bakarak “Bu dünya iki hükümdara az.” diyebilecek kadar büyük bir ufka sahipti.
Elbette onun oğlu Kanuni Sultan Süleyman da 1526’da Macaristan’ı fethedip cihan hâkimiyeti yolunda ilerlerken Viyana’yı hedefleyecekti.
Ancak kaderin cilvesi… Bu mümkün olmadı. Kanuni, Almanya’yı bir baştan bir başa ordusuyla geçmesine rağmen bir daha Viyana üzerine yürümedi. Aradan yaklaşık bir buçuk asır geçti; kimse Viyana’ya yeniden yönelmedi, belki de yönelemedi. Ta ki Merzifonlu’nun Kahlenberg tepesine otağını kurmasına kadar…
İlk Kuşatma ve Bekleyiş
Viyana, Osmanlı orduları tarafından ilk kez 1529 yılında kuşatıldı. Şehir bu kuşatmadan kurtuldu, fakat Osmanlı’nın nefesini ensesinde hissetmeye devam etti. Bu bekleyiş uzun sürdü.
1683 yılında Merzifonlu Kara Mustafa Paşa bu bekleyişe son verdi. Yaklaşık 200 bin kişilik ordu, Davutpaşa sahrasından hareket etti. Osmanlı ordusu Edirne, Sofya ve Belgrad güzergâhını takip ederek Avrupa içlerine doğru ilerledi.
Merzifonlu’nun amacı, Osmanlı’nın yeniden Avrupa’nın en güçlü devleti olduğunu göstermek ve sancağı Viyana surlarına dikmekti. Fakat bu niyetini açıkça dile getirmedi; hatta padişahtan bile gizledi.
İlk hedef Yanıkkale ve Komaran’dı. Budin Beylerbeyi İbrahim Paşa, Peşte önlerinde topladığı kuvvetlerle önce Onod, ardından Kalka ve Filek kalelerini fethetti. 3 Mayıs 1683’te Osmanlı ordusu Belgrad karşısındaki Zemun’a ulaştı ve 24 Mayıs’ta buradan hareket etti.
27 Haziran’da İstolni-Belgrad’da toplanan harp meclisinde mevsim itibarıyla Yanıkkale ve Komaran’ın fethi ile Avusturya’ya akınlar yapılması görüşüldü. Ancak Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Viyana üzerine gidilmesinde ısrar etti.
Kahlenberg’de Otağ
Osmanlı ordusu büyük bir heyecanla Viyana’ya doğru ilerlerken Merzifonlu, bu durumu padişaha bildirdi. Sultan, aslında hedeflerinin Yanıkkale ve Komaran olduğunu, Viyana’nın planda bulunmadığını belirterek bu karardan hoşnutsuzluğunu dile getirdi.
Ancak artık geri dönüş yoktu.
Osmanlı ordusu Viyana önlerine ulaştığında Avusturya İmparatoru şehri terk etmiş, kuzeydeki Linz’e çekilmişti. Merzifonlu, otağını Kahlenberg tepesine kurdu ve kuşatma başladı.
Şehri mümkün olduğunca hasarsız teslim almak istiyordu. Günlerce sulh yoluyla teslim çağrısı yaptı. Bu sırada Tuna üzerindeki taş köprüden geçişi engellemek görevi Kırım Hanı’na verildi. Ancak Lehistan kuvvetlerinin geçişine engel olunmadı. Leh ordusu Alman kuvvetleriyle birleşerek Osmanlı ordusunun arkasına ulaştı.
Sağ koldaki kuvvetlerin zayıf direnişi ve bazı Hristiyan süvarilerin saf değiştirmesi Osmanlı ordusunda paniğe yol açtı. Osmanlı askerleri, Viyana’nın merkezine kadar ilerlemiş olmalarına rağmen geri çekilmek zorunda kaldı. Ordu Budin’e doğru çekildi.
Budin’de Son
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Budin’e çekildikten sonra dağılan orduyu toparlamaya çalıştı. Sultan IV. Mehmed, savaşın sonucunu öğrenince Edirne’ye döndü. Başlangıçta paşaya iltifat ve hediyeler gönderildi. Zira Merzifonlu, devrin en kabiliyetli devlet adamlarından biriydi.
Fakat saray entrikaları gecikmedi. Rakipleri harekete geçti ve süreç, idam fermanıyla sonuçlandı.
Viyana’nın içlerine kadar giren, şehri top ateşiyle yıkmak yerine sağlam teslim almak isteyen Merzifonlu, devlet terbiyesi gereği kendisine gönderilen hükme boyun eğdi. Emrinde binlerce asker ve mühr-i hümayun bulunmasına rağmen, merkezden gelen karara itaat etti.
“Türklerin Son Jübilesi” mi?
Kahlenberg’e çıktığınızda bugün hâlâ o tarihin izleri hissedilir. Bir tarafta kıvrılarak akan Tuna, diğer tarafta tarihî Viyana’nın görkemli manzarası… Bu tepeden şehre bakınca Merzifonlu’nun niyetini daha iyi anlamak mümkündür.
Kalenin duvarlarında, 12 Eylül 1983’te kuşatmanın 300. yılı anısına konulmuş bir plaket bulunur. Üzerinde “Türklerin Son Jübilesi” ifadesi yazılıdır. Aynı bölgede Ukraynalı Kazaklar anısına dikilmiş bir anıt da yer alır.
Viyana kuşatmasından sonra süren savaşlar zinciri, 1697’deki Zenta Muharebesi ile Osmanlı aleyhine sonuçlandı. Bu süreçte ele geçirilen Osmanlı mührü ve Merzifonlu’nun çadırı bugün Viyana müzelerinde sergilenmektedir.
Kahlenberg’e giden yollardan biri üzerinde bulunan Türk Sığınağı (Türkenschanz Park) da bu tarihin bir başka hatırasıdır. 1991 yılında burada dostluğun devamı dileğiyle bir çeşme inşa edilmiştir.
Viyana kuşatması, yalnızca bir askerî yenilgi değildir; bir zihniyetin, bir dönemin kırılma noktasıdır. Kimilerine göre “Türklerin son jübilesi”, kimilerine göre ise tarihin kaçınılmaz akışında bir durak…
Ancak kesin olan şudur: Kahlenberg’de kurulan o otağ, Osmanlı’nın cihan hâkimiyeti idealinin son büyük hamlesi olarak tarihe geçmiştir.
II. Viyana Kuşatması ve Osmanlı-Kırım İlişkilerinde Stratejik Çatışma
1683 yılında Osmanlı İmparatorluğu’nun Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasında gerçekleştirdiği II. Viyana Kuşatması, sadece Avrupa güçleriyle olan askeri mücadeleyi değil, Osmanlı içindeki stratejik ve siyasi çatışmaları da ortaya koymuştur. Özellikle Kırım Hanı II. Murad Giray ile Paşa arasındaki görüş ayrılıkları, kuşatmanın başarısızlığında önemli rol oynamıştır.
Osmanlı tarihinin kritik dönüm noktalarından biri olan II. Viyana Kuşatması, sadece Avusturya ve Osmanlı arasındaki bir savaş değildir. Aynı zamanda Osmanlı içindeki güç dengeleri, merkezi otorite ile bağlı hanlıklar arasındaki ilişkiler ve stratejik kararların sonuçlarını da yansıtır. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ile II. Murad Giray arasındaki anlaşmazlık, kuşatmanın seyrini doğrudan etkilemiştir.
2. Kırım Hanı ve Osmanlı Sadrazamı Arasındaki Sorun
2.1 Stratejik Anlaşmazlıklar
Kara Mustafa Paşa, Viyana’yı hızlı ve doğrudan bir kuşatma ile teslim almak istemiştir. Murad Giray ise, şehrin çevresinin tam olarak kontrol altına alınması ve Leh ordusunun ilerleyişinin engellenmesi gerektiğini savunmuştur. Ancak Paşa, Kırım kuvvetlerini yeterince etkin kullanmamış, bu da Leh Kralı Jan III Sobieski’nın ordusunun birleşmesini kolaylaştırmıştır.
2.2 Otorite ve Prestij Çatışması
Kırım Hanları, Cengiz soyundan geldikleri için prestij açısından merkezi Osmanlı otoritesine eş değer bir statüye sahiptir. Paşa’nın sert merkezi otorite yaklaşımı ve hanı küçümsemesi, iki taraf arasında ciddi bir gerilime yol açmıştır.
3. Askerî Gelişmeler ve Yenilgi
1683 yazında Osmanlı ordusu Viyana’yı kuşattı. Kırım süvarileri Tuna geçişlerini kontrol etmek ve Leh kuvvetlerini oyalamakla görevlendirilmişti. Ancak Leh ordusunun Viyana’ya ulaşmasıyla Osmanlı ordusu ağır bir yenilgiye uğradı. Kırım kuvvetlerinin pasif kalması, kroniklerde ihanet olarak yorumlansa da modern tarihçiler bunun daha çok koordinasyon eksikliği ve stratejik uyumsuzluktan kaynaklandığını savunmaktadır.
4. Kara Mustafa Paşa’nın Kararları ve Şehrin Yağmalanmaması
Paşa, Viyana’yı “fetih” olarak almak istemiş ve şehrin derhal yağmalanmasına izin vermemiştir. Bunun başlıca nedenleri:
Şehir nüfusunun ve ekonomisinin korunması
Zaferin padişaha prestijli bir biçimde sunulması
Stratejik bir merkez olarak şehrin bütünlüğünün sağlanması
Ancak bu yaklaşım kuşatmayı uzatmış ve Avrupa ittifakının organize olmasına fırsat vermiştir.
5. Alternatif Tarih: Viyana Düşseydi?
Eğer Viyana alınmış olsaydı:
Osmanlı Orta Avrupa’da kalıcı bir üs kurabilirdi.
Habsburg gücü ciddi şekilde sarsılırdı.
Avrupa güç dengesi değişebilirdi.
Yine de büyük olasılıkla uzun vadede Avrupa ittifakları Osmanlı’ya karşı birleşmeye devam ederdi, bu yüzden fetih kalıcı olmayabilirdi. Ancak Osmanlı’nın gerileme süreci gecikirdi.
6. Sonuç
II. Viyana Kuşatması, Osmanlı’nın askeri kapasitesi kadar iç siyasi ve stratejik sorunlarının da bir göstergesidir. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ile II. Murad Giray arasındaki anlaşmazlıklar, kuşatmanın başarısızlığında kritik bir rol oynamıştır. Yenilgi, sadece Osmanlı’nın Avrupa’daki ilerleyişini durdurmakla kalmamış, aynı zamanda iç siyasetteki güç dengelerini de yeniden şekillendirmiştir.
